Class 12 Education Chapter 4 Common Question for HS 2027

Class 12 Education Chapter 4 Common Question for HS 2027: Learning (শিক্ষণ) covers the core concepts of Learning. This includes definitions, laws of learning (like trial and error, conditioning), and the primary factors that influence how a student acquires knowledge. Here you can avail Class 12 Education Chapter 4 Common Question for HS 2027. 

Class 12 Education Chapter 4 Learning Important Notes | Class 12 Education Chapter 4 Common Question for HS 2027 Pdf

Learning (শিক্ষণ)

Learning is one of the central concepts of educational psychology. It is the process by which an individual modifies behaviour, acquires knowledge, develops skills, attitudes and habits through experience, training and interaction with the environment. This chapter explains how learning takes place, what conditions favour or hinder it, and how teachers can apply psychological theories of learning in classroom practice.

শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা হৈছে শিক্ষণ। অভিজ্ঞতা, প্ৰশিক্ষণ আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন, জ্ঞান আহৰণ, দক্ষতা, মনোভাৱ আৰু অভ্যাস গঢ়ি তোলা প্ৰক্ৰিয়া। এই অধ্যায়ত শিক্ষণ কেনেকৈ হয়, কি কি পৰিস্থিতিয়ে ইয়াৰ অনুকূল বা বাধা দিয়ে, আৰু শিক্ষকসকলে শ্ৰেণীকোঠাৰ অনুশীলনত শিক্ষণৰ মানসিক তত্ত্বসমূহ কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰিব পাৰে সেই বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

Meaning of Learning: Learning is a relatively permanent change in behaviour brought about through experience, practice or training. According to Woodworth, “Any activity can be called learning so far as it develops the individual and makes him alter behaviour and experiences different from what they would otherwise have been.” Skinner defined learning as “a process of progressive behaviour adaptation.” Gates described it as “the modification of behaviour through experience and training.”

শিক্ষণৰ অৰ্থঃ অভিজ্ঞতা, অনুশীলন বা প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে অনা আচৰণৰ তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী পৰিৱৰ্তন হৈছে শিক্ষণ। উডৱৰ্থৰ (Woodworth) মতে, “যিকোনো কাৰ্য্যকলাপক শিক্ষণ বুলি ক’ব পাৰি যিমানদূৰলৈকে ই ব্যক্তিজনৰ বিকাশ ঘটায় আৰু তেওঁক অন্যথা হ’বলগীয়া আচৰণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।” স্কিনাৰে শিক্ষণক “প্ৰগতিশীল আচৰণৰ অভিযোজনৰ প্ৰক্ৰিয়া” বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছিল। গেটছে ইয়াক “অভিজ্ঞতা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে আচৰণৰ পৰিৱৰ্তন” বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।

Characteristics of Learning: 

(1) Learning is a process of change in behaviour. 

(2) It is purposive and goal-directed. 

(3) It is universal and continuous, taking place throughout life. 

(4) It results from experience and practice. 

(5) It is relatively permanent — momentary changes due to fatigue or drugs are not learning. 

(6) It is an active process involving the whole organism — cognitive, affective and conative aspects. 

(7) It is adaptive and helps the individual adjust to the environment. 

(8) It is transferable from one situation to another. 

(9) It is individual — different learners learn at different rates.

শিক্ষণৰ বৈশিষ্ট্যঃ 

(১) শিক্ষণ হৈছে আচৰণৰ পৰিৱৰ্তনৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। 

(২) ই উদ্দেশ্য প্ৰণোদিত আৰু লক্ষ্য নিৰ্দেশিত। 

(৩) ই সাৰ্বজনীন আৰু অবিৰত, গোটেই জীৱন সংঘটিত। 

(৪) অভিজ্ঞতা আৰু অনুশীলনৰ ফলত ইয়াৰ ফল। 

(৫) ই তুলনামূলকভাৱে স্থায়ী — ভাগৰ বা ড্ৰাগছৰ বাবে শিকিব নোৱাৰাৰ বাবে ক্ষণিকৰ পৰিৱৰ্তন। 

(৬) ই সমগ্ৰ জীৱটোক জড়িত এক সক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া — জ্ঞানমূলক, আৱেগিক আৰু ক’নেটিভ দিশ। 

(৭) ই অভিযোজিত আৰু ব্যক্তিক পৰিৱেশৰ লগত খাপ খুৱাই লোৱাত সহায় কৰে। 

(৮) ই এটা পৰিস্থিতিৰ পৰা আন এটা পৰিস্থিতিলৈ স্থানান্তৰযোগ্য। 

(৯) ই ব্যক্তিগত — বিভিন্ন শিক্ষাৰ্থীয়ে বিভিন্ন হাৰত শিকে।

Maturation vs Learning: Maturation is the natural unfolding of innate potentialities with age and is independent of practice or experience, whereas learning is acquired through experience, training and effort. Maturation provides the readiness — the biological foundation — on which learning is built. A child cannot learn to walk before the muscles and nerves mature; equally, no amount of maturation alone produces reading or writing without learning. The two work together throughout development.

পৰিপক্কতা বনাম শিক্ষণ: পৰিপক্কতা হৈছে বয়সৰ লগে লগে জন্মগত সম্ভাৱনাৰ স্বাভাৱিক উন্মোচন আৰু ই অনুশীলন বা অভিজ্ঞতাৰ পৰা স্বাধীন, আনহাতে শিক্ষণ অভিজ্ঞতা, প্ৰশিক্ষণ আৰু প্ৰচেষ্টাৰ জৰিয়তে আহৰণ কৰা হয়। পৰিপক্কতাই সেই প্ৰস্তুতি — জৈৱিক ভেটি — প্ৰদান কৰে যাৰ ওপৰত শিক্ষণ গঢ় লৈ উঠে। পেশী আৰু স্নায়ু পৰিপক্ক হোৱাৰ আগতেই শিশুৱে খোজ কাঢ়িবলৈ শিকিব নোৱাৰে; সমানে, কেৱল কোনো পৰিপক্কতাই শিকিব নোৱাৰাকৈ পঢ়া বা লিখাৰ সৃষ্টি নকৰে। সমগ্ৰ উন্নয়নৰ সময়ছোৱাত দুয়োজনে একেলগে কাম কৰে।

Factors Influencing Learning: 

(1) Personal factors — physical and mental health, intelligence, age, maturation, motivation, interest, attention, attitude, aptitude, fatigue and emotional state. 

(2) Environmental factors — light, ventilation, noise, classroom climate, family background, peer group, socio-economic status. 

(3) Method factors — teaching method, learning material, time of practice, distribution of practice (massed vs spaced), reinforcement, feedback and use of teaching aids. 

(4) Subject-matter factors — meaningfulness, length, difficulty and organisation of the content.

শিক্ষণক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহঃ 

(১) ব্যক্তিগত কাৰকসমূহ — শাৰীৰিক আৰু মানসিক স্বাস্থ্য, বুদ্ধিমত্তা, বয়স, পৰিপক্কতা, প্ৰেৰণা, আগ্ৰহ, মনোযোগ, মনোভাৱ, যোগ্যতা, ক্লান্তি আৰু আৱেগিক অৱস্থা। 

(২) পৰিৱেশৰ কাৰক — পোহৰ, বায়ু চলাচল, শব্দ, শ্ৰেণীকোঠাৰ জলবায়ু, পৰিয়ালৰ পটভূমি, সমনীয়াৰ গোট, আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থা। 

(৩) পদ্ধতিৰ কাৰক — পাঠদান পদ্ধতি, শিক্ষণ সামগ্ৰী, অনুশীলনৰ সময়, অনুশীলনৰ বিতৰণ (গণ বনাম ব্যৱধান), শক্তিবৰ্ধক, মতামত আৰু শিক্ষণ সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ। 

(৪) বিষয়-বস্তুৰ কাৰক — বিষয়বস্তুৰ অৰ্থপূৰ্ণতা, দৈৰ্ঘ্য, কঠিনতা আৰু সংগঠন।

Theories of Learning

Trial and Error (Edward L. Thorndike): Thorndike’s classical experiment placed a hungry cat inside a “puzzle box” with food kept outside. The cat made many random movements — clawing, biting, jumping — until it accidentally pressed the lever and escaped. With repeated trials the wrong responses gradually disappeared and the correct response was made more quickly. Thorndike concluded that learning is essentially a process of selecting and connecting; he framed three primary laws — Law of Readiness (when the organism is ready to act, acting is satisfying; preventing it is annoying), Law of Exercise (the strength of an S-R bond depends on its use and disuse — practice strengthens, disuse weakens) and Law of Effect (responses followed by satisfaction are stamped in, those followed by discomfort are stamped out). Subsidiary laws include multiple response, attitude or set, partial activity, analogy and associative shifting.

শিক্ষণৰ তত্ত্বঃ

পৰীক্ষা আৰু ভুল (এডৱাৰ্ড এল থৰ্ণ্ডাইক): থৰ্ণ্ডাইকৰ ধ্ৰুপদী পৰীক্ষাত ভোকাতুৰ মেকুৰী এটাক বাহিৰত ৰখা খাদ্যৰ সৈতে “পাজল বাকচ”ৰ ভিতৰত ৰাখিছিল। মেকুৰীটোৱে বহুতো এৰাব নোৱাৰা গতিবিধি কৰিছিল — নখ মাৰিছিল, কামোৰিছিল, জপিয়াইছিল — যেতিয়ালৈকে ভুলবশতঃ লিভাৰটো টিপি পলায়ন কৰা নাছিল। বাৰে বাৰে পৰীক্ষা কৰিলে ভুল সঁহাৰিবোৰ ক্ৰমান্বয়ে নোহোৱা হৈ গ’ল আৰু সঠিক সঁহাৰি অধিক সোনকালে পোৱা গ’ল। থৰ্ণ্ডাইকে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে শিক্ষণ মূলতঃ নিৰ্বাচন আৰু সংযোগৰ এক প্ৰক্ৰিয়া; তেওঁ তিনিটা প্ৰাথমিক নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিছিল — প্ৰস্তুতিৰ নিয়ম (যেতিয়া জীৱটোৱে কাম কৰিবলৈ সাজু হয়, অভিনয় সন্তুষ্টিদায়ক হয়; ইয়াক প্ৰতিৰোধ কৰাটো বিৰক্তিকৰ হয়), ব্যায়ামৰ নিয়ম (এছ আৰ বণ্ডৰ শক্তি ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে — অনুশীলনে শক্তিশালী কৰে, ব্যৱহাৰ নকৰা দুৰ্বল হয়) আৰু প্ৰভাৱৰ নিয়ম (সন্তুষ্টিৰ পিছত দিয়া সঁহাৰিসমূহ ষ্টাম্প কৰা হয়, তাৰ পিছত অস্বস্তিৰ সঁহাৰি ষ্টাম্প কৰা হয়)। সহায়ক আইনসমূহৰ ভিতৰত একাধিক সঁহাৰি, মনোভাৱ বা গোট, আংশিক কাৰ্য্যকলাপ, উপমা আৰু সংগতিশীল পৰিৱৰ্তন আদি অন্তৰ্ভুক্ত।

Classical Conditioning (Ivan P. Pavlov): The Russian physiologist showed that a neutral stimulus, when repeatedly paired with a natural (unconditioned) stimulus, comes to evoke the same response. In his experiment, food (Unconditioned Stimulus, UCS) produced salivation (Unconditioned Response, UCR) in a dog. A bell (Neutral Stimulus) was rung just before food was presented. After several pairings, the bell alone (now Conditioned Stimulus, CS) evoked salivation (Conditioned Response, CR). Pavlov also described acquisition, extinction, spontaneous recovery, generalisation and discrimination.

ক্লাছিকেল কণ্ডিচনিং (ইভান পি. পাভলভ): ৰাছিয়ান শৰীৰবিজ্ঞানীজনে দেখুৱাইছে যে নিৰপেক্ষ উদ্দীপকক বাৰে বাৰে প্ৰাকৃতিক (চৰ্তবিহীন) উদ্দীপকৰ সৈতে যোৰ কৰিলে একে প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি হয়। তেওঁৰ পৰীক্ষাত খাদ্য (Unconditioned Stimulus, UCS) কুকুৰৰ লালা (Unconditioned Response, UCR) উৎপন্ন কৰিছিল। খাদ্য উপহাৰ দিয়াৰ ঠিক আগতেই এটা ঘণ্টা (Neutral Stimulus) বাজি উঠিছিল। কেইবাবাৰো যোৰা লগোৱাৰ পিছত কেৱল ঘণ্টাটোৱে (বৰ্তমান কণ্ডিচনেড ষ্টিমুলাছ, চি এছ) লালা ওলোৱাৰ সৃষ্টি কৰিছিল (কণ্ডিচনেড ৰেচপন্স, চি আৰ)। পাভলভে অধিগ্ৰহণ, বিলুপ্তি, স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে পুনৰুদ্ধাৰ, সাধাৰণীকৰণ আৰু বৈষম্যৰ বিষয়েও বৰ্ণনা কৰিছিল।

Operant Conditioning (B. F. Skinner): Skinner placed a hungry rat in a specially designed “Skinner Box” containing a lever; pressing it released a food pellet. The rat eventually learned to press the lever to obtain food. Skinner argued that behaviour is shaped by its consequences — responses followed by reinforcement are repeated, those followed by punishment or no reinforcement weaken. He distinguished positive reinforcement (adding a pleasant stimulus), negative reinforcement (removing an unpleasant stimulus), positive punishment and negative punishment, and described schedules of reinforcement (fixed/variable, ratio/interval). Operant conditioning underlies programmed instruction and behaviour modification.

অপাৰেণ্ট কণ্ডিচনিং (বি এফ স্কিনাৰ): স্কিনাৰে এটা ভোকাতুৰ এন্দুৰক বিশেষভাৱে ডিজাইন কৰা “স্কিনাৰ বক্স”ত ৰাখিছিল য’ত এটা লিভাৰ আছিল; টিপিলে খাদ্যৰ গুটি এটা ওলাই আহিল। অৱশেষত নিগনিটোৱে খাদ্য লাভ কৰিবলৈ লিভাৰটো টিপিবলৈ শিকিলে। স্কিনাৰে যুক্তি দিছিল যে আচৰণ ইয়াৰ পৰিণতিৰ দ্বাৰা গঢ় লৈ উঠে — শক্তিবৰ্ধনৰ পিছত দিয়া সঁহাৰিবোৰ পুনৰাবৃত্তি হয়, শাস্তি বা কোনো শক্তিবৰ্ধনৰ পিছত দিয়া সঁহাৰি দুৰ্বল হয়। তেওঁ ইতিবাচক শক্তিবৰ্ধক (এটা সুখদায়ক উদ্দীপক যোগ কৰা), ঋণাত্মক শক্তিবৰ্ধক (এটা অপ্ৰীতিকৰ উদ্দীপক আঁতৰোৱা), ইতিবাচক শাস্তি আৰু ঋণাত্মক শাস্তিৰ পাৰ্থক্য কৰিছিল আৰু শক্তিবৰ্ধনৰ সময়সূচী (নিৰ্দিষ্ট/চলক, অনুপাত/ব্যৱধান) বৰ্ণনা কৰিছিল। অপাৰেণ্ট কণ্ডিচনিং প্ৰগ্ৰেম কৰা নিৰ্দেশনা আৰু আচৰণ পৰিৱৰ্তনৰ অন্তৰ্নিহিত।

Insightful Learning (Wolfgang Kohler): The Gestalt psychologist Köhler experimented with chimpanzees, the most famous being Sultan. A banana was placed outside the cage beyond reach, and two short sticks that could be joined to make a long stick were kept inside. After unsuccessful attempts the chimp suddenly fitted the sticks together and pulled the banana in. Kohler called this “aha!” moment insight — a sudden perception of relationships among elements of a problem. Insightful learning is characterised by sudden solution, perception of the whole situation, smooth transfer to similar problems and retention.

অন্তৰ্দৃষ্টিসম্পন্ন শিক্ষণ (উলফগেং ক'লাৰ): গেষ্টাল্ট মনোবিজ্ঞানী ক'লাৰে চিম্পাঞ্জীৰ সৈতে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিছিল, আটাইতকৈ বিখ্যাত আছিল চুলতান । হাতৰ নাগালেৰে বাহিৰত পিঞ্জৰাৰ বাহিৰত এটা কল ৰাখি দীঘল লাঠি বনাব পৰা দুটা চুটি লাঠি ভিতৰত ৰখা হৈছিল। বিফল চেষ্টাৰ পিছত চিম্পাঞ্জীয়ে হঠাতে লাঠিবোৰ একেলগে ফিট কৰি কলটো ভিতৰলৈ টানি আনিলে । moment insight — কোনো সমস্যাৰ উপাদানসমূহৰ মাজত সম্পৰ্কৰ হঠাৎ ধাৰণা। অন্তৰ্দৃষ্টিসম্পন্ন শিক্ষণৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল হঠাৎ সমাধান, সমগ্ৰ পৰিস্থিতিৰ উপলব্ধি, একেধৰণৰ সমস্যালৈ মসৃণ স্থানান্তৰ আৰু ধৰি ৰখা।

Transfer of Learning: Transfer is the influence of previous learning on new learning. 

(a) Positive transfer — earlier learning helps the new task (knowing arithmetic helps in algebra). 

(b) Negative transfer — previous learning hinders new learning (driving on the left can interfere when driving on the right). 

(c) Zero transfer — no influence. Theories include the Theory of Mental Discipline (Faculty Theory), Theory of Identical Elements (Thorndike), Theory of Generalisation (Judd), and the Theory of Transposition / Configuration (Gestalt). Teachers should plan lessons to maximise positive transfer through meaningful learning, principles, generalisation and varied practice.

শিক্ষণৰ স্থানান্তৰঃ নতুন শিক্ষণৰ ওপৰত পূৰ্বৰ শিক্ষণৰ প্ৰভাৱ হ’ল স্থানান্তৰ। 

(ক) ধনাত্মক স্থানান্তৰ — আগতে শিকিলে নতুন কামত সহায় কৰে (গাণিতিক জনাটোৱে বীজগণিতত সহায় কৰে)। 

(খ) ঋণাত্মক স্থানান্তৰ — পূৰ্বৰ শিক্ষণে নতুন শিক্ষণত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে (বাওঁফালে গাড়ী চলালে সোঁফালে গাড়ী চলোৱাৰ সময়ত বাধা আহিব পাৰে)। 

(গ) শূন্য স্থানান্তৰ — কোনো প্ৰভাৱ নাই। তত্ত্বসমূহৰ ভিতৰত আছে মানসিক অনুশাসন তত্ত্ব (ফেকাল্টী তত্ত্ব), একেধৰণৰ উপাদান তত্ত্ব (থৰ্ণ্ডাইক), সাধাৰণীকৰণ তত্ত্ব (জুড), আৰু ট্ৰেন্সপজিচন / কনফিগাৰেচন তত্ত্ব (গেষ্টাল্ট)। শিক্ষকসকলে অৰ্থপূৰ্ণ শিক্ষণ, নীতি, সাধাৰণীকৰণ আৰু বৈচিত্ৰময় অনুশীলনৰ জৰিয়তে ইতিবাচক স্থানান্তৰ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ পাঠৰ পৰিকল্পনা কৰিব লাগে।

Learning Curve: A learning curve is a graphical representation showing the progress of learning against time or trials. Its main forms are — 

(1) Negatively accelerated curve — rapid early progress that slows down as mastery is approached; (2) Positively accelerated curve — slow start with later acceleration; 

(3) S-shaped or sigmoid curve — slow start, rapid middle, slow end; 

(4) Plateau — a temporary period of no apparent improvement caused by fatigue, loss of interest, faulty method or shift to a higher-level skill. Plateaus can usually be overcome by rest, motivation, better methods and feedback.

শিক্ষণ বক্ৰঃ শিক্ষণ বক্ৰ হৈছে সময় বা পৰীক্ষাৰ বিপৰীতে শিক্ষণৰ অগ্ৰগতি দেখুওৱা এটা চিত্ৰাংকিত উপস্থাপন। ইয়াৰ মূল ৰূপসমূহ হ'ল — 

(১) ঋণাত্মকভাৱে ত্বৰান্বিত বক্ৰ — দ্ৰুত প্ৰাৰম্ভিক অগ্ৰগতি যি আয়ত্তৰ কাষ চাপি অহাৰ লগে লগে লেহেমীয়া হয়; 

(২) ধনাত্মকভাৱে ত্বৰান্বিত বক্ৰ — পিছৰ ত্বৰণৰ সৈতে লাহে লাহে আৰম্ভ; 

(৩) S আকৃতিৰ বা চিগম’ইড বক্ৰ — লেহেমীয়া আৰম্ভণি, দ্ৰুত মধ্যম, লেহেমীয়া শেষ; 

(৪) মালভূমি — ক্লান্তি, আগ্ৰহ হেৰুৱা, ভুল পদ্ধতি বা উচ্চ পৰ্যায়ৰ দক্ষতালৈ স্থানান্তৰিত হোৱাৰ ফলত কোনো ধৰণৰ উন্নতি নোহোৱা সাময়িক সময়। সাধাৰণতে জিৰণি, প্ৰেৰণা, উন্নত পদ্ধতি আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা মালভূমি অতিক্ৰম কৰিব পাৰি।

Educational Implications: Teachers should ensure readiness before teaching, provide adequate practice with reinforcement, give immediate feedback, distribute practice over time, use varied methods, encourage problem-solving and insight, motivate through success and praise, link new learning with prior knowledge to enhance transfer, and adapt instruction to individual differences. Understanding learning curves helps teachers recognise plateaus and intervene rather than blame the learner.

শৈক্ষিক প্ৰভাৱঃ শিক্ষকসকলে পাঠদানৰ পূৰ্বে প্ৰস্তুতি নিশ্চিত কৰিব লাগে, শক্তিবৰ্ধনৰ সৈতে পৰ্যাপ্ত অনুশীলন প্ৰদান কৰিব লাগে, তাৎক্ষণিক মতামত দিব লাগে, সময়ৰ লগে লগে অনুশীলন বিতৰণ কৰিব লাগে, বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, সমস্যা সমাধান আৰু অন্তৰ্দৃষ্টিক উৎসাহিত কৰিব লাগে, সফলতা আৰু প্ৰশংসাৰ জৰিয়তে প্ৰেৰণা দিব লাগে, বদলি বৃদ্ধিৰ বাবে নতুন শিক্ষণক পূৰ্বৰ জ্ঞানৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগে, আৰু ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ সৈতে নিৰ্দেশনাক খাপ খুৱাব লাগে। শিক্ষণ বক্ৰতা বুজিলে শিক্ষকে মালভূমি চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে আৰু শিক্ষাৰ্থীক দোষাৰোপ কৰাতকৈ হস্তক্ষেপ কৰে।